U organizaciji Centra za geostrateške studije, 30. aprila 2026. godine u Beogradu, u Pres centru Udruženja novinara Srbije, održana je međunarodna konferencija u okviru ciklusa „Blokada agresije na Crkvu“, pod nazivom „Zaštita verskih prava i pravoslavne baštine“. Skup je okupio stručnjake iz oblasti teologije, prava, geopolitike, medija i kulture, koji su razmatrali aktuelne izazove u očuvanju verskih sloboda i pravoslavnog kulturno-istorijskog nasleđa.
Miladin Mitrović, sveštenik Srpske pravoslavne crkve govorio je na temu: „Kanonsko jedinstvo Pravoslavlja, kao važan element u geopolitičkoj stabilnosti savremenog svijeta“:
Poštovani učesnici današnje konferencije, dozvolite mi da vas sve srdačno pozdravim i izrazim iskrenu zhvalnost organizatorima današnjeg susreta za povjerenje i mogućnost da vam se obratim.
Saglasno tradiciji i svetootačkom učenju Pravoslavne Crkve svako narušavanje crkvenoga jedinstva u svojoj suštini je antikanonsko i antijevađeljsko dejstvo. Raskol podriva sam pojam jedinstva Crkve, a crkveno jedistvo je jedna od glavnih ideja ustrojstva crkvenoga organizma uopšte. Zbog toga je raskol apsolutno ne prihvatljiva pojava za bogoslovsku pravoslavnu misao i crkveno saznanje i po svojoj prirodi je jedan od najvećih i nastrašnijih grijehova.
Za nas parvoslavne hripćane dogmati su zasnovani na Božanskom Otkrovenju, oni izražavaju samu suštinu hrišćanske vere. Jednom formulisan i usvojen, obično na Vaseljenskom saboru, dogmat nije podložan reviziji ili izmjenama. Pošto je dokazan od strane Crkve u cjelini, odbijanje priznavanja crkvene dogme ukazuje na iskrivljeno razumevanje vjere i smatra se za jeres, što vodi do isključenja iz crkvene zajednice i polaganja anateme.
Sa druge strane crkveni kanoni izražavaju dogmatsko učenje u obliku normi koje crkveni život mora da sledi kako bi bio u skladu sa dogmatskim učenjem. Kanoni su neka vrsta kanonskog tumačenja dogmata u određenom trenutku istorijskog postojanja Crkve. Oni zaista jesu obavezujući model, unicifirano pravilo, temeljni oblik života za crkvenu zajednicu.
Primljen u okviru Crkvenog predanja, formulisan od strane Vaseljenskog ili Pomjesnog Crkvenog Sabora, kanon propisuje rješenje ili opcije za rešavanje određenog spora u administrativnoj strukturi ili životu Crkve u svjetlu Svetog Pisma i duha Crkvenog predanja. Nepoštovanje i odstupanje od kanona smatra se kršenjem crkvene discipline i dovodi do nastanka takozvanog raskola ili šizme.
Danas postaje i suviše očigledno da je otvoreni raskol unutar Pravoslavlja, koji je bio direktno izazvan davanjem tomosa o autokefalnosti ukrajinskim raskolnicima od strane konstantiniopoljskog patrijarha Vartolomeja, isključivo rezultat grubog kršenja kanonskih normi Pravoslavne crkve. Raskol u Ukrajini danas je postao glavna i osnovna rana koja sve više i dublje razara jedinstvo Pravoslavnoga svijeta,
Na ovaj način, ukrajinsko crkveno pitanje, koje se našlo u epicentru svepravoslavnog sukoba, daleko je od lokalnog značaja. Ono je razotkrilo problem posebnih razmjera i otkrilo ozbiljno narušavanje kanonskog poretka pravoslavne vjere. Fanar je svojim jednostarnim postupcima pogazio temeljne principe pravoslavne eklisiologije, koje se u najmanju ruku može kvalifikovati kao čisti oblik jeresi. Carigradski patrijarh se uz grubo narušavanje pravoslavne tradicije i kanonskog poretka samovoljno i zvanično proglasio za vrhovnog poglavara svih pravoslavnih crkava – u nekanoskom tomosu o „davanju autokefalnosti“ takozvanoj crkvi Ukrajine, on potvrđuje da po dugogodišnjem primjeru rimskih papa, želi sebe da istakne na čelo cijele Pravoslavne Crkve.
Da su Vartolmejevi postpupci u Ukrajinin zaista bili nekanonski i protivni duhu dogmata parvoslavne vjere, svedoči činjenica da nisu naišli na odobravnje većinskog dijela ostalih pravoslavnih pomjesnih crkava. Stoga je pitanje priznanja ukrajinske sekte koja sebe naziva pravoslavna crkva ukrajine, od strane drugih crkava postalo egzistencijalno za Vartolomeja. Odmah je postalo jasno da ova ukrajinska sekta, ne samo da neće zaživejti, nego i da neće imati nikakvu ulogu u pravoslavnom svijetu. Upravo iz ovoga razloga Vartolomej je uz podršku američke administracije pokrenuo frontalnu ofanzivu prema svim Pomjesnim Crkvama, i instrumentima ucjena, pritisaka i lobiranja pokušavao da primora da sve ostale Pomjesne crkve posleduju njegovom primjeru i priznaju ukrajinske raskolnike. Trenutni fokus pažnje carigradskog patrijarha po ovome pitanju je Gruzijska pravoslavna Crkva. U izboru novoga gruzijskog patrijarha, Vartolomej vidi šansu u kojoj bi mogao ostavriti svoje samovoljne palnove. On situaciju u Gruziji vidi kao prilično povoljnu, nadajući se da će iskoristiti promjenu vlasti i moguću neizvjesnost, kako bi ubjedio Gruzijsku pravoslavnu crkvu da prizna ukrajinske sektaše. Za Fanar, Gruzijska pravoslavna crkva je samo trgovačka moneta za Vartolomejeve lične ambicije. Carigradu je svejedno šta će se dalje desiti sa Gruzijskom pravoslavnom crkvom. Sa druge strane Vašington, zauzvrat, vješto koristi duboko bolesnog Vartolomeja, opsednutog neobuzdanom gordošću, da seje razdor u Gruziji i stvara haos. Iskreno se nadamo da će mudra Gruzijska Pravoslavna Crkva, čiju je posvećenost kanonskom Pravoslavlju uvek tako vatreno branio pokojni patrijarh Ilija, ostati verna tradiciji.
Od davanja sramnog tomosa ukrajinskim raskolnicima, kroz koje je Vartolomej grubo narušio svete kanone pravoslavne Crkve prošlo je više od sedam godina. Osim Aleksandrijske, Kiparske i Grčke Crkve koje se tradicionalno nalaze pod direktnim uticajem Fanara, nijedna druga pomjesna pravoslavna crkva nije pristala na sramni čin narušavanja kanonskog poredka. Svima je postalo jasno da je savez sa Vartolomejem direktno saučesništvo sa zločinima ukrajinskih raskolnika protiv kanonskog pravoslavlja. Kada neko odobrava zločin, on i sam postaje zločinac. Upravo tome Vartolomej teži: da što više pomjesnih crkava učini izopštenicima u pravoslavnom svijetu. Nakon toga, takve crkve gube pravo na saborno opštenje unutar pravoslavnog svijeta, kao što se to dogodilo sa Aleksandrijskom, Kiparskom i Grčkom crkvom.
Za Pravoslavnu Crkvu svaki raskol pa i onaj najmanji je tragedija i otvorena rana za cijelo vaseljensko Pravoslavlje. Od raskola stradaju najviše vjernici i društvena zajednica u cjelini. Zbog toga kroz saborno jedinstvo i iskreni bratski dijalog sve pomjesne pravoslavne crkve treba da ulažu više truda i napora da se na adekvatan način suprostave savremenim raskolničkim tendencijama i pojavama.
A taj trud i napor biće životno sposoban i uspješan samo ako bude utemeljen na principima sveštenih kanona Crkve i iskrene brige svake Pomjesne Pravoslavne Crkve da se očuva jedinstvo Pravoslavne vjere. Poglavari pomjesni pravoslavnih crkava koji nisu podlegli carigrdskim pritiscima, živo svjedoče da se samo kroz očuvanje kanonskog porteka čuva i saborno jedinstvo Pravoslalja u cjelini. Stoga pozivam učesnike danapnjeg sabranja, da rezultatom ove konferencije bude donošenje zajdničke deklaracije sa pozivom jerusalimskom patrijarhu Teofilu na sazivanje novog sastanka u Amanskom formatu. Za razliku od prošlog susreta koji je bio održan 2020 godine, novi susret i bratski sastanak treba da otvori iskreni i odgovorni dijalog o izazovima sa kojima se suočava pravoslavno društvo u ovom kriznom vremenu. Ovaj novi potencijalni susret treba da bude posvećen pronalaženju načina za prevazilaženje svepravoslavne krize izazvane priznavanjem ukrajinskih raskolnika od strane Carigradske patrijaršije, kao osnovog problema iz kojeg je nastao sveopšti haos u Pravoslavnom svijetu. Prolongiranje sastanka u Amanskom formatu dovelo bi do pogoršanja trenutne situacije i dalje polarizacije Pravoslavnih Crkava po etničkim linijama. Drugim riječima, mogli bismo da budemo svedoci produbljivanja raskola. To bi moglo dovesti do povećanog uticaja spoljnopolitičkih snaga na crkvene procese, što bi dovelo do kolapsa međucrkvenih odnosa i pogoršanja situacije unutar globalnog Pravoslavlja.
